برگزاری مراسم نوروز در زير آب  

طرح جدی «مظلومیت یهود» از مهمترین سیاستگذاری های فرهنگی و هنری امروز در تمدن جهودزده غرب است. همان گونه که مسلمانان در طول تاریخ ، شهیدان مظلوم خود را دارند و از حماسه آفرینی های عظیم ایشان نیرو می گیرند ، یهودیان نیز برای خود «هولوکاست» - یعنی ماجرای کذب قتل عام 6میلیون یهودی در اتاقهای گاز و سوزاندنشان در کوره های آدم سوزی - را ساخته اند! کارکرد هولوکاست به جهات سیاسی و فرهنگی شبیه سازی شده ای این چنین است ، با این تفاوت اساسی که هولوکاست آن گونه که یهودیان صهیونیستی چون اسپیلبرگ در فیلم «فهرست شیندلر» روایت می کند ، یکسره دروغین و تحریف شده است. صهیونیسم جهانی برای تثبیت هولوکاست ، اهمیت سیاسی فوق العاده ای قائل است و دقیقا از همین رو تنها نویسندگانی برنده نوبل می شوند که اراداتی خالصانه و صادقانه نسبت به صهیونیسم و ماجرای دروغین قتل عام 6میلیون یهودی ابراز داشته باشند. جایزه ادبی نوبل 2002میلادی ، به یک یهودی مجارستانی به نام «ایمر کرتس» داده شد. در خبرها آمده بود ، کرتس در آثارش به ارائه بازتابی از واقعیت یهودکشی نازیسم پرداخته است.

این امر که هیتلر ضد یهود بود و آنان را آواره ساخت یک دروغ  محض  است که یهودیان تحت عنوان  عقده  هلو  کاست Holocaust (ادم سوزی های هیتلر ) آن را پخش کردند تا توجه مردم را بسوی  خود  جلب  نمایند  و عوامل  آلمان و سایر سرزمین ها را گناهکار معرفی کنند و از سوی دیگر اموال و سرمایه های ملل مختلف را  بسوی خود  بکشانند تاریخ نگاران درست  کردار  یهودیان  را به مبارزه طلبیدند که دلایل قانع کننده ای برای این شایعات بیاورند  اما آنان عاجز از  چنین امری  بودند همچنین "انجمن  بررسی تاریخ" در  لوس آنجلس  اعلان نمود که حاضر است مبلغ پنجاه هزار دلار به کسی تقدیم کند که بتواند با ارائه دلیل متقن اثبات  کند یهودیان در تنور های  گازی  هیتلر سوزانده شده اند  اما چنین کسی هرگز یافت نشد با وجود آنکه "ویلیس کارتو " پیگری  این امر را به عهده گرفت. و آنگاه  که  یهودیان  از  پراکندن  این  شایعات  طرفی  نبستند  و سودی  نصیب  آنان  نشد  این  مطلب  را  طرح  کردند  که  دشمنی با یهود از دشمنی  آلمان ها و سایرین با نژاد سامی ریشه میگیرد.

تنها و تنها یک چیز می توان گفت :

انّی حربٌ لمن حاربکم و سلمٌ لمن سالمکم

  ۲۲ بهمن سالروز پیروزی انقلاب             اسلامی  ایران مبارکباد.                                   

 می گویند: حتما باید میان حکام و ملت ها شکاف و اختلاف ایجاد کرد تا حاکمان چون نابینایی که عصایش را گم کرده برای تثبیت قدرتش به ما پناه آورد.  

             می گویند:" شعارهای آزادی و مساوات و برادری سر می دهیم تا مردم فریب آن ها را بخورند و این شعارها را سردهند و ما نیز در پس پرده به اهداف خود برسیم.  

      می گویند: در ظاهر باید به خلاف باطن خود تظاهر کنیم و ظلم و ستم را تقبیح و فریاد آزادی سر دهیم و طغیان و سرکشی را محکوم کنیم.

          می گویند: حربه آزادی مردم را به

نبرد حتی با خدا و مقابله با سنت های الهی وا می دارد.

این حربه تنها وسیله ممکن

برای هدایت حکام این

ملت ها جهت اجرای برنامه

ها و سیاست های ما

می باشد.

 آرى غدير يك سرزمين نيست، چشمه اى است كه تا پايان هستى مى جوشد، كوثرى است كه فنا برنمى دارد، افقى است بى كرانه و خورشيدى است عالمتاب.

...   ...   ... ... .......؟

بررسی کتاب «مبانی معرفت شناسی نظریه عدالت اجتماعی»، سید علیرضا حسینی بهشتی، بقعه: 1378.

این کتاب در 48 صفحه و دو بخش تدوین شده است. البته کتاب فاقد فهرست یا فصل بندی می باشد. در فصل نخست، صورت مساله عدالت بحث شده است و به موضوعاتی همچون گستره عدالت اجتماعی، مفاهیم عدالت اجتماعی، منزلت ان و معیارهایی که بر اساس ان عدالت را می خواهیم برپا کنیم می پردازد.

در بخش دوم، مبانی معرفت شناسی عدالت و بررسی نظریات مطرح در میان فلاسفه سیاسی غرب در خصوص عدالت اجتماعی می آید.

مفهوم عدالت

پرسش مطرح این است که عدالت اجتماعی و جامعه مبتنی بر عدالت اجتماعی را چگونه تعریف کنیم؟ از نظر نویسنده، غالب پاسخ ها حول محور اعتدال، برابری فرصت ها، حقوق افراد و امکانات خواهد بود.دیدگاه های مارکسیستی و سوسیالیستی بر برابر بودن شرایط زندگی افراد که توزیع مجدد ثروت را می طلبد تاکید می کنند.

برخی همچون رونالد دورکین، بر حقوق برابر افراد اصرار دارند؛ جان رالز، برابری فرصت ها را مطرح می کند؛ دیوید میلر از نظریه استحقاق دفاع می کند و... .

حوزه های عدالت اجتماعی:

نویسنده به حوزه های اقتصاد، سیاست و فرهنگ اشاره می کند. در بعد اقتصادی، اختلاف نظر های زیادی وجود دارد؛ آیا باید ثروت ها جمع شود و دوباره توزیع گردد و یا باید فرصته ای برابر وجود داشته باشد؟ آیا به هر کس باید مطابق توانش داد یا استحقاق مطرح است؟ آیا باید همه چیز دولتی باشد یا بخش خصوصی عدالت بیشتری را تامین می کند؟

در حوزه سیاست، چه برخوردی باید با اقلیت های مذهبی و قومی داشت؟ گستره آزادی آنها تا کجاست؟ سپس نویسنده ما را به تاریخ فلسفه مدونی که بدستمان رسیده است ارجاع می دهد و اینکه در فرهنگ های مختلف، باورهای متفاوتی در این زمینه وجود دارد. در فرهنگ یونان، بحث بر سر نوع فضایل بوده است. مثلا افلاطون چهار فضیلت خردمندی، شجاعت، اعتدال و میانه روی را معرفی می کند و عدالت را نوعی ارتباط هماهنگ و شکیل میان فضایل فوق می داند. انسان مدرن در دوره های پس از افلاطون، جهان بینی و معرفت شناسی متفاوتی پیدا کرد و دید متمایزی نسبت به جامعه و جایگاه فضیلت ها پیدا نمود.

معیار یا معیارهای عدالت

برخی قائل به گروهی از معیار ها هستند و برخی یک معیار را شرط می دانند. از جمله افرادی که به معیار های عدالت توجه کرده است، جان رالز است. که دو اصل آزادی و برابری فرصت ها را به عنوان اصول عدالت اجتماعی در نظر گرفته است. مطابق اصل اول، هرکس باید از حقی برابر مطابق با گسترده ترین نظام کلی آزادی های اساسی که با نظامی مشابه از آزادی ها برای همه سازگار باشد، برخوردار شود. و طبق اصل دوم، نابرابری های اجتماعی باید بگونه ای تنظیم شود که بیشترین منفعت را برای کم بهره ترین افراد در بر داشته باشد و مناصب و مشاغل، تحت شرایط مناسب و متناسب با نظام فرصت های برابر در دسترس همگان باشد. به باور رالز، از طریق یک قرارداد اجتماعی ضمنی می توان با تکیه بر این دو اصل، جامعه ای عادل ایجاد نمود. در واقع رالز، رویه قرار اجتماعی را برای اثبات اصول خود بکار می برد. او وضعیتی اولیه را که در آن جهل نسبت به وضعیت خود پس از ورود به اجتماع وجود دارد، طراحی می کند تا نظریه اش به لحاظ معرفت شناختی پذیرفتنی و عام و جهانشمول باشد. پیش فرض های او عبارتند از اینکه اولا در تصمیم گیری های عمومی در عرصه سیاست و اجتماع به عقل عمومی و عقلانیت جمعی تکیه شود و دوما، انسان ها با استفاده از اصل نا کجا و جهل به وضعیت خود، می توانند به اصول عام دست یابند.

شخص دیگری که به معیار عدالت توجه نموده است، مایکل والزر است. که در 1983، نظریه ای به نام قلمروهای عدالت ارائه نمود. به نظر او اصول واحد و مشترکی برای عدالت وجود ندارد بلکه در هر قلمرو مانند قلمروهای قدرت، شان و منزلت،  خانواده، آموزش و پرورش و غیره، اصول و معیارهای خاصی حاکم است که در قلمروهای دیگر نیست. فهم مشترک ما از خیر اجتماعی در هر قلمرو، تعیین کننده حدود و ثغور آن است.از این دیدگاه، ملاک ها و معیار ها، وابسته به فرهنگ خاص هستند نه عام و جهانشمول. لذل شعار والزر عبارت است از: عدالت، اینجا و حالا.

جایگاه مفهوم برابری در نظریات عدالت اجتماعی نیز بحثی قابل توجه است که بایستی بدان توجه نمود.و نسبت ان را با ازادی دریافت.

 احمدی‌نژاد: چشم‌ها را باید شست                       

محمود احمدی نژاد رئیس جمهور تصریح کرد: هنر را در خدمت عدالت و مهرورزی، خدا پرستی و انسان دوستی در آوردن، هنر بزرگتری است که مردان و زنان باطن بین و طبع‌ها‌ی لطیف تری می‏طلبد. شما را به زیبایی سوگند می‏دهم که برای چنین هنری، هرچه هنر دارید به خرج دهید و حق هنرمندی خود را که امانت خداوند در نزد شماست ادا کنید.
  به گزارش خبرگزاری مهر، در پیام رییس جمهور به همایش زیبایی شناسی دینی چنین آمده است: همه حکیمان الهی که در باب هنر و زیبایی شناسی اندیشیده و نظریه داده اند، چه آنان که مفهوم زشتی و زیبایی را به مفهوم خیر و شر ارجاع داده و چه کسانی که اساسا منکر وجود زشتی شده اند و گفته اند نگاه از زاویه غلط به یک شیء یا پدیده است که آن را زشت به نظر ما می‏رساند و زشتی در نگاه ما نیست، پس چشم‌ها‌ را باید شست.

هر دو گروه در یک نقطه به تفاهم رسیده اند که با حذف حقیقت، فضیلت و عدالت، از عرصه زندگی و جهان بینی انسان، از زیبایی نیاز به جز لفظی مبهم و کشدار باقی نخواهد ماند.

قطع ارتباط میان حقیقت و زیبایی همه تناسب‌ها‌، هماهنگی‌ها‌ و اندازه‌ها‌ را در هم می‏ریزد و از طرفی در تاریخ هنر انسانی نیز هرگاه هنر به ابزاری علیه عدالت و فضیلت فروکاسته شد؛ درخشش و جاذبه و شکوه خود را از دست داد و هم بدین سبب بوده است که هنرمندان که به هنر خیانت کرده و زرخرید این و آن شدند و گوهر استعداد خود را به پای سفلگان ریختند، بتدریج با مفهوم زیبایی، بیگانه شدند و در تصنع و تکلف فرو غلتیدند و هنر ماندگاری از خود به جای نگذاشتند.

اگر حکیمان الهی، هرچه عمیق تر شدن درک زیبایی شناختی را منوط به تهذیب نفس و تلطیف روح می‏کردند، جز از آن جهت نبوده است که برای رسیدن به منابع هنر و نیل به مقام استحقاق درک زیبایی‌ها‌، هنرمند باید با حقیقت، فضیلت و عدالت بیعت کند و نمی‏تواند راهش را از این مسیر کج کرده و بی تفاوت بگذرد.

اگر جمال حقیقی و منشاء همه زیبایی‌ها‌، خداوند است پس چگونه می‏توان پشت به خداوند ایستاد و زیبایی آفرید و اگر نمی‏توان زیبایی را از فضیلت خواهی و عدالت طلبی تفکیک کرد، پس چگونه می‏توان پشت به مردم ایستاد و هنر آفرید؟

زیبایی شناسی و هنر، دو سر دارد؛ یک سر آن مخاطبان هنر یعنی مردمند.

اگر از مردم و از انسان سخن به میان آمد و اگر از نسبت هنر و زیبایی شناسی با عدالت و فضیلت سخن گفتیم، خوب است که اضافه کنیم گرچه از لحاظ تکنیک، جز به زیبایی مقید نمی‏تواند باشد، اما از لحاظ تاثیر انسانی و اجتماعی اش، نمی‏توان ارتباط زیبایی شناسی را با انسان شناسی و مردم شناسی قطع کرد؛ زیرا هنر، تنها یک وسیله نیست که هدف آن التذاذ شخصی هنرمند باشد، بلکه در عین حال، یک دعوت نیز هست.

دعوت به زیبایی و حقیقت یا فضیلتی که منشاء آن زیبایی است و اگر از هنر متعهد، هنر دینی و هنر اخلاقی یا هنر انقلابی سخن می‏رود، نه به مفهوم نفی تکنیک زیبایی شناسانه هنر و در جهت خشکاندن چشمه خلاقیت هنرمند، بلکه در جهت انسانی تر کردن هنر و نقب زدن به منشاء همه زیبایی‌ها‌ و متصل شدن دوباره به حقیقت، فضیلت و عدالت است.

اینک با تشکر از برگزار کنندگان این نشست و اندیشمندان و هنرمندان عزیزی که گردهم آمده اند تا در باب زیبایی و هنر بزرگ درک زیبایی با یکدیگر تبادل نظر کنند، از آن برادران و خواهران محترم می‏خواهد که در باب نسبت هنر و عدالت اجتماعی و نسبت هنر با مهرورزی و انسان دوستی بیندیشند و اظهارنظر کنند.

اگر گفتیم هنرمندی که پشت به خداوند بایستد، هنرش نمی‏تواند ملکوتی و حیات بخش و عمیقا موثر باشد، اینک اضافه می‏کنیم که هنرمند پشت به مردم و بی تفاوت به حقوق و سرنوشت انان نیز، نمی‏تواند عمیقا زیبایی شناس باشد.

عرفان و هنر اگرچه اموری ذاتا غیر انتفاعی باشند، اما اگر پیامبران الهی که هنرمندترین‌ها‌ بودند و با منبع عشق و زیبایی در تماس مستقیم قرار داشتند، عشق به خداوند و جمال شناسی حقیقی را با عشق به مردم و گسترش زیبایی‌ها‌ در میان خلق مرتبط کردند، پس هیچ هنرمندی نمی‏تواند عاشق نباشد و نمی‏تواند عشق به مردم را با عشق به خداوند گره نزند.

هنر را در خدمت عدالت و مهرورزی، در خدمت خدا پرستی و انسان دوستی در آوردن خود هنر بزرگتری است که مردان و زنان باطن بین و طبع‌ها‌ی لطیف تری می‏طلبد.

شما را به زیبایی سوگند می‏دهم که برای چنین هنری، هرچه هنر دارید به خرج دهید و حق هنرمندی خود را که امانت خداوند در نزد شماست ادا کنید.

دست همه هنرمندان عاشق و خداپرستان مردم دوست و روندگان طریق مهرورزی و عدالت خواهی را می‏بوسم.

گلد کوئيست :بازار نامطمئن و بي عدالت

اجراى احكام و اصول سياسى اسلام، هدف اصلى نظريه‏پردازى‏هاى سياسى است. تأملات نظرى درباره مفاهيمى چون عدالت، آزادى، برابرى، جامعه مدنى و ... هنگامى مورد قبول و مؤثر واقع مى‏شود كه با در نظر گرفتن شرايط اجتماعى، فرهنگى، سياسى و اقتصادى جامعه، زمينه‏هاى اجرا و عملى شدن بيشترى براى آنها فراهم شود. بى‏ترديد، هدف از توليد علم و نظريه‏پردازى در جامعه كنونى ايران، رفع مشكلات نظرى براى شفاف شدن مسير عمل است. پژوهش حاضر نيز به بيان شاخص‏ها و ابعاد عينى‏تر عدالت اجتماعى براى بالا بردن توان عملى و اجرايى آن در جامعه مى‏پردازد. وقتى تصوير ذهنى كارگزاران از عدالت اجتماعى شفاف‏تر گردد، مى‏توان به تحقق عدالت در جامعه اميدوار شد.

در اين پژوهش نخست به ابعاد، مؤلفه‏ها و شاخص‏هاى عدالت اجتماعى اشاره شده است و در ادامه، سازوكارهايى كه به تحقق اين ابعاد يارى مى‏رسانند، در سه بُعد سياسى، اقتصادى و فرهنگى مورد بررسى قرار گرفته‏اند. عدالت فردى و شخصى نيز به عنوان بُعدى مجزا در كنار سه بُعد فوق مطرح شده است، گر چه مى‏توان آن را در ذيل عدالت فرهنگى، سياسى و اقتصادى نيز بيان كرد.
در مورد عدالت اجتماعى پژوهش‏هاى بسيارى صورت گرفته و هر انديشمندى به اقتضاى بحث خود تعريفى از آن را ارايه داده است، با اين حال هر تعريف تنها گوشه‏اى از مفهوم عدالت را روشن مى‏كند. نگارنده با توجه به اين مسئله، سعى كرده به ابعادى از عدالت كه به نظر مى‏رسد در نيل به مفهومى روشن‏تر و كامل‏تر از عدالت يارى مى‏رساند، اشاره نمايد.

مفهوم و ابعاد عدالت اجتماعى‏

برابرى و مساوات‏

برابرى از مهم‏ترين ابعاد و بلكه اصلى‏ترين معناى عدالت است. معناى برابرى اين است كه همه افراد صرف نظر از مليت، جنس، نژاد و مذهب، در إزاى كار انجام شده از حق برابر به منظور استفاده از نعمت‏هاى مادى و معنوى موجود در جامعه برخوردار باشند.2 مبناى برابرى اين است كه: «انسان‏ها به حسب گوهر و ذات برابرند... و از اين نظر، دو گونه يا چند گونه آفريده نشده‏اند».3 يا به فرمايش رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله: «الناس كأسنان المشط؛4 مردم مثل دانه‏هاى شانه هستند». اما آيا برابرى ذاتى انسان‏ها سبب برابرى آنها در همه زمينه‏ها مى‏باشد؟ و آيا تفاوت استعدادها و شايستگى‏هاى افراد باعث نابرابرى آنها با سايرين نمى‏شود؟
ارسطو برابرى را در لحاظ نمودن افراد در برخوردارى از ثروت، قدرت و احترام مى‏داند و معتقد است بايد با هر كس مطابق با ويژگى‏هايش برخورد كرد.5 از طرف ديگر، عده‏اى برپايى مساوات عادلانه را در دادن ميزان آزادى، معقول مى‏دانند تا ميدان براى فعاليت كليه افراد فراهم گردد:
به موجب اين كه مقدار فعاليت‏ها و كوشش‏ها يكسان نيست، اختلاف و تفاوت به ميان مى‏آيد: يكى جلو مى‏افتد و يكى عقب مى‏ماند؛ يكى جلوتر مى‏رود و يكى عقب‏تر... به عبارتى، معناى مساوات اين است كه هيچ ملاحظه شخصى در كار نباشد.6
برابرى اجتماعى در سه عرصه سياسى، فرهنگى و اقتصادى نمود مى‏يابد. بسط و توضيح هر يك از اين موارد در قسمت‏هاى مربوط به عدالت سياسى، اقتصادى و فرهنگى بيان خواهد شد.

 قانون‏مندى‏

قانون مجموعه مقرراتى است كه براى استقرار نظم در جامعه وضع مى‏گردد. كارويژه اصلى قانون، تعيين شيوه‏هاى صحيح رفتار اجتماعى است و به اجبار از افراد مى‏خواهد مطابق قانون رفتار كنند. طبق اصول جامعه شناختى، فردى بهنجار تلقى مى‏شود كه طبق قوانين جامعه رفتار نمايد. اما آيا متابعت از هر قانونى سبب متصف شدن افراد به صفت عدالت مى‏گردد؟
در پاسخ بايد گفت كه هر قانونى توان چنين كارى را ندارد. قانون در صورتى تعادل‏بخش است كه خود عادلانه باشد و عادلانه بودن قانون به اين است كه منبع قانون، قانون گذاران و مجريان آن عادل باشند. تنها در چنين صورتى است كه قانون‏مندى افراد سبب عادل شدن آنها مى‏گردد. قانون علاوه بر عادلانه بودن بايد با اقبال عمومى مردم نيز مواجه شود كه البته وقتى مردم منبع قانون را قبول داشته باشند و به عدالت قانون‏گذاران و مجريان آن اعتماد يابند، قانون را مى‏پذيرند و به آن عمل مى‏كنند.
در جامعه دينى كه اكثريت آن را مسلمانان تشكيل مى‏دهند، قانون حاكمْ قانون اسلام است، زيرا منبع آن را مردم پذيرفته‏اند، لذا قانون مى‏تواند امر و نهى كند و عمل به آن عادلانه است. به طور كلى، هماهنگى مستمر انسان با هنجارهاى اجتماعى و سنن و آداب منطقى جامعه، از مظاهر عدالت انسانى است و فرد را جامعه‏پسند و استاندارد معرفى مى‏كند.7 علامه محمدتقى جعفرى در اين مورد مى‏نويسد:
زندگى اجتماعى انسان‏ها داراى قوانين و مقرراتى است كه براى امكان‏پذير بودن آن زندگى و بهبود آن وضع شده‏اند، رفتار مطابق آن قوانين، عدالت و تخلف از آنها يا بى‏تفاوتى در برابر آنها، ظلم است.8

 اعطاى حقوق‏

منظور از حق، امتياز و نصيب بالقوه‏اى است كه براى شخص در نظر گرفته شده و بر اساس آن، او اجازه و اختيار ايجاد چيزى را دارد يا آثارى از عمل او رفع شده و يا اولويتى براى او در قبال ديگران در نظر گرفته شده است و به موجب اعتبار اين حق براى او، ديگران موظف‏اند اين شئون را محترم بشمارند و آثار تصرف او را بپذيرند.9
طبق تعريف مذكور، عدالت زمانى تحقق مى‏يابد كه به حقوق ديگران احترام گذاشته شود و اجازه و اختيار و يا تصرفى كه حق فرد است، به او داده شود و از تجاوز به حقوق فرد پرهيز گردد. حق در معناى ذكر شده به معناى آن چيزى است كه بايد باشد - چه تا به حال رعايت شده باشد و چه نشده باشد10 - نه به معناى آن چه كه هست.
هر چيزى در جامعه داراى حق است و تعادل اجتماع هنگامى ميسر مى‏گردد كه اين حقوق مراعات شود؛ براى مثال، يكى از بزرگ‏ترين حقوقى كه افراد بشر دارند، حق تعيين سرنوشت است، حال اگر به دلايلى اين حق از انسان سلب گردد به عدالت رفتار نشده است. براى اجراى خوب اين بُعد از عدالت اجتماعى، كارهايى بايد صورت گيرد: نخست، بايد حقوق، اولويت‏ها و آزادى‏هاى افراد معين و مشخص شود؛ دوم، جايگاه صحيح اين حقوق تعيين گردد و سوم، اين حقوق به درستى و از سوى افراد و مراجع ذى‏صلاح مراعات شود. همه افراد به شناخت حقوق متقابل خود با ديگران ملزم‏اند. سعادت و كمال هر انسانى در گرو شناخت و مراعات حقوقى است كه بر گردن اوست.

 توازن‏      

توازن با توزيع عادلانه ارتباط بسيارى دارد. البته نه تنها به اين معنا كه امكانات به طور شايسته و صحيح به افراد مستحق برسد، بلكه علاوه بر آن، امكانات به حد لازم و مورد نياز وجود داشته باشد. هر چيزى كه اجتماع لازم دارد، بايد به اندازه كافى موجود باشد.
نكته ديگر در بحث توازن، اين است كه امكانات به نحو صحيح در جامعه تقسيم گردد؛ براى مثال، در جامعه كارهاى فراوانى در بخش‏هاى اقتصادى، سياسى، فرهنگى، قضايى و ... وجود دارد. اولاً: اين كارها بايد ميان افراد تقسيم شود و ثانياً: تقسيم كار بايد به اندازه كافى و ضرورى باشد و طبق نيازهاى هر بخش، بودجه و نيرو مصرف گردد. عدل به اين معنا، سبب دوام و بقا و تأمين عدالت در كل مجموعه مى‏شود،11 هم‏چنين از پيدايش شكاف طبقاتى و ايجاد طبقه مرفه و ثروتمند در سويى، و طبقات فقير و نيازمند در سوى ديگر جلوگيرى مى‏كند. توازن، مصلحت كل جامعه را تأمين مى‏كند و به اين مسئله توجه دارد كه توزيع نقش‏ها و امكاناتْ بخشى، مقطعى و محدود نباشد، بلكه همه جانبه بوده و كليه بخش‏ها و افراد را در بر گيرد.
ابعاد مذكور تصوير روشن‏ترى از عدالت را به ذهن متبادر مى‏سازد و در تعيين سازوكارهاى تحقق آن يارى مى‏رساند. در نتيجه‏گيرى از آنچه آمد مى‏توانيم برقرارى مساوات، توازن و روحيه اطاعت از قانون در اجتماع، به نحوى كه با مراعات حقوقِ تمامى شهروندان همراه باشد، را به عنوان تعريف عدالت اجتماعى پيشنهاد كنيم. مباحث مقاله حاضر بر اساس همين تعريف ارائه شده است.
برای مطالعه کامل مقاله حاضر اینجا را کلیک فرمایید.

 عدالت‌ موعود و يا به‌ بيان‌ ديگر عدالتي‌ كه‌ وعدة‌ تحقق‌ آن‌ در زمان‌ ظهور امام‌ مهدي‌(ع‌) داده‌ شده‌، از نظر دامنه‌، گستره‌ و ژرفا بي‌همتاست‌ و درست‌ به‌ همين‌ دليل‌ است‌ كه‌ حكومت‌هاي‌ بشري‌ از ايجاد نظام‌ عادلانه‌اي‌ مشابه‌ آنچه‌ در عصر موعود، محقق‌ خواهد شد عاجزند.
  براي‌ درك‌ ابعاد و زواياي‌ مختلف‌ عدالت‌ مهدوي‌ در اين‌ مقاله‌ نگاهي‌ گذرا خواهيم‌ داشت‌ به‌ بخشي‌ از رواياتي‌ كه‌ به‌ توصيف‌ قيام‌ ظلم‌ ستيز و عدالت‌ گستر امام‌ مهدي‌(ع‌) پرداخته‌اند.

 1. دامنة‌ عدالت‌ موعود
  در فرهنگ‌ اسلامي‌، ظلم‌ معاني‌ و مصاديق‌ متعددي‌ دارد و در آيات‌ و روايات‌ اين‌ كلمه‌ به‌ سه‌ مفهوم‌ به‌ كار رفته‌ است‌: 1. ظلم‌ در معناي‌ كفر و شرك‌ نسبت‌ به‌ خدا 1 ؛ 2. ظلم‌ نسبت‌ به‌ خود (گناه‌ و عصيان‌) 2  و 3. ظلم‌ نسبت‌ به‌ ديگران‌ (ستم‌ و تجاوز) 3 . امام‌ علي‌(ع‌) در بياني‌ بسيار زيبا معاني‌ متعدد ظلم‌ را اينگونه‌ تبيين‌ كرده‌اند:
 ألا و إنّ الظلم‌ ثلاثة‌: فظلم‌ لايغفر، و ظلم‌ لايترك‌، و ظلم‌ مغفور لايطلب‌ فأمّا الظلم‌ الذي‌ لايغفر فالشرك‌ بالله، قال‌الله سبحانه‌: «إنّ الله لايغفر أن‌ يشرك‌ به‌» 4  و أمّا الظلم‌ الذي‌ يغفر فظلم‌ العبد نفسه‌ عند بعض‌ الهنات‌ و أمّا الظلم‌ الذي‌ لايترك‌ فظلم‌ العباد بعضهم‌ بعضاً.
 بدانيد كه‌ ستم‌ سه‌ گونه‌ است‌: ستمي‌ كه‌ هرگز آمرزيده‌ نشود و ستمي‌ كه‌ بازخواست‌ گردد و ستمي‌ كه‌ بخشوده‌ است‌ و بازخواست‌ نشود. امّا آن‌ ستمي‌ كه‌ هرگز آمرزيده‌ نشود، شرك‌ به‌ خداست‌. خداي‌ تعالي‌ گويد: «مسلّماً خدا، اين‌ را كه‌ به‌ او شرك‌ ورزيده‌ شود نمي‌بخشايد» و ستمي‌ كه‌ آمرزيده‌ شود ظلم‌ بنده‌ است‌ به‌ خود به‌ ارتكاب‌ برخي‌ كارهاي‌ ناشايست‌، و ستمي‌ كه‌ بازخواست‌ مي‌شود ظلم‌ كردن‌ مردم‌ بر يكديگر است‌. 5
  همچنانكه‌ «ظلم‌» مفاهيم‌ و مصاديق‌ متعددي‌ دارد، كلمة‌ مقابل‌ آن‌؛ يعني‌ «عدل‌» نيز از نظر معنا و مصداق‌ بسيار گسترده‌ است‌ و حوزة‌ وسيعي‌ را شامل‌ مي‌شود. به‌ بيان‌ ديگر براساس‌ آموزه‌هاي‌ دين‌ اسلام‌، عدالت‌ و عدالت‌گستري‌ تنها به‌ صحنة‌ حيات‌ اجتماعي‌ انسان‌ها و روابط‌ آنها با ديگران‌ محدود نمي‌شود، بلكه‌ حوزة‌ وسيعي‌ شامل‌ رابطة‌ انسان‌ با خدا، رابطة‌ انسان‌ با خود و رابطة‌ انسان‌ با ديگران‌ را دربر مي‌گيرد. از همين‌ روست‌ كه‌ مي‌بينيم‌ در روايات‌ اسلامي‌ هر زمان‌ كه‌ از ظلم‌ستيزي‌ امام‌ مهدي‌(ع‌) سخن‌ به‌ ميان‌ مي‌آيد، همة‌ مظاهر ظلم‌ مورد توجه‌ قرار مي‌گيرد و بر اين‌ نكته‌ تأكيد مي‌شود كه‌ آن‌ حضرت‌ نه‌ تنها رسم‌ ستم‌ و تجاوز را در روابط‌ انسان‌ها با يكديگر برمي‌اندازد و اين‌ روابط‌ را بر محور عدالت‌ سامان‌ مي‌دهد، بلكه‌ با هرگونه‌ كژروي‌، كج‌انديشي‌ و انحراف‌ اخلاقي‌ و اعتقادي‌ نيز مبارزه‌ مي‌كند و رابطة‌ انسان‌ با خود و با خداي‌ خود را نيز به‌ عدالت‌ برمي‌گرداند.
  براي‌ روشن‌تر شدن‌ آنچه‌ گفته‌ شد به‌ بررسي‌ برخي‌ از روايت‌هايي‌ مي‌پردازيم‌ كه‌ به‌ توصيف‌ ظلم‌ستيزي‌ و عدالت‌گستري‌ امام‌ مهدي‌(ع‌) پرداخته‌اند تا مشخص‌ شود كه‌ در هر يك‌ از آنها كدام‌ معنا از ظلم‌ و كدام‌ مصداق‌ از عدالت‌ قصد شده‌ است‌:

 1-1. عدالت‌ در رابطة‌ انسان‌ با خدا
  در برخي‌ از روايات‌، به‌ معناي‌ نخست‌ ظلم‌؛ يعني‌ كفر و شرك‌، توجه‌ شده‌ و قيام‌ عدالت‌گستر امام‌ مهدي‌(ع‌) را به‌ عنوان‌ قيامي‌ كه‌ اين‌ نوع‌ از ظلم‌ را از صحنة‌ روزگار پاك‌ مي‌سازد، تفسير كرده‌اند كه‌ روايت‌ زير از ابوبصير از آن‌ جمله‌ است‌:
 سألت‌ أبا عبدالله عليه‌السلام‌ عن‌ قول‌ الله تعالي‌ في‌ كتابه‌: «هوالذي‌ أرسل‌ رسوله‌ بالهدي‌ و دين‌الحق‌ ّ  ليظهره‌ علي‌ الدين‌ كلّه‌ ولو كره‌ المشركون‌». 6
 از ابا عبدالله  ] امام‌ صادق‌ [  كه‌ درود بر او باد ـ در مورد اين‌ سخن‌ خداي‌ تعالي‌ در كتابش‌ پرسيدم‌:
 «او كسي‌ است‌ كه‌ پيامبرش‌ را با هدايت‌ و دين‌ درست‌ فرستاد تا آن‌ را بر هر چه‌ دين‌ است‌ پيروز گرداند، هر چند مشركان‌ خوش‌ نداشته‌ باشند».
  آن‌ حضرت‌ در پاسخ‌ فرمودند:
 والله ما أنزل‌ تاويلها بعد قلت‌: جعلت‌ فداك‌ و متي‌ ينزل‌؟ قال‌: حتي‌ يقوم‌ القائم‌ إن‌ شاء الله فإذا خرج‌ القائم‌ لم‌ يبق‌ كافر و مشرك‌ إلاّ كره‌ خروجه‌ حتي‌ لوكان‌ كافر أو مشرك‌ في‌ بطن‌ صخرة‌ لقالت‌ الصخرة‌ يا مؤمن‌ في‌ بطني‌ كافر أو مشرك‌ فاقتله‌ قال‌: فينحيّه‌ الله فيقتله‌. 7
 به‌ خدا سوگند، هنوز تأويل‌ اين‌ آيه‌ نازل‌ نشده‌ است‌. گفتم‌: فدايت‌ شوم‌، پس‌ كي‌ نازل‌ مي‌شود؟ فرمود: زماني‌ كه‌ به‌ خواست‌ خدا قائم‌ به‌ پا خيزد. پس‌ هنگامي‌ كه‌ قائم‌ قيام‌ كند، هيچ‌ كافر و مشركي‌ نمي‌ماند مگر اينكه‌ از قيام‌ او ناخشنود است‌. حتي‌ اگر كافر يا مشركي‌ در دل‌ سنگي‌ باشد، آن‌ سنگ‌ ندا مي‌دهد كه‌: اي‌ مؤمن‌! كافر يا مشركي‌ در دل‌ من‌ است‌، او را بكش‌. فرمود: پس‌ خدا او را آشكار مي‌كند  ] و آن‌ مؤمن‌ [  او را مي‌كشد.
  در ذيل‌ آية‌ ياد شده‌ روايات‌ ديگري‌ نيز وارد شده‌ است‌ كه‌ همه‌ آنها دلالت‌ بر اين‌ دارند كه‌ در زمان‌ ظهور امام‌ مهدي‌(ع‌) جهان‌ از همة‌ مظاهر كفر و شرك‌ پيراسته‌ و دين‌ حق‌ بر سراسر گيتي‌ حاكم‌ مي‌شود. 8
  در تفسير علي‌ بن‌ ابراهيم‌ قمي‌، معروف‌ به‌  تفسير القمي‌،  نيز در تفسير اين‌ آيه‌ چنين‌ آمده‌ است‌:
 إنّها نزلت‌ في‌القائم‌ من‌ ال‌ محمد عليهم‌السلام‌ و هو الاءمام‌ الذي‌ يظهره‌ الله علي‌ الدين‌ كلّه‌ فيملاء الارض‌ قسطاً و عدلاً كما ملئت‌ جوراً و ظلماً و هذا ممّا ذكرنا أنّ تأويله‌ بعد تنزيله‌. 9
 اين‌ آيه‌ در مورد قائم‌ از آل‌ محمد ـ كه‌ درود بر آنها باد ـ نازل‌ شده‌ است‌. او آن‌ پيشوايي‌ است‌ كه‌ خداوند او را بر همه‌ اديان‌ پيروز مي‌گرداند، و زمين‌ را از قسط‌ و عدل‌ پر مي‌سازد. همچنانكه‌  ] پيش‌ از آن‌ [  از جور و ستم‌ پر شده‌ بود. و اين‌ آيه‌ از جمله‌ مواردي‌ است‌ كه‌ گفتيم‌ تأويل‌ آن‌ پس‌ از تنزيلش‌ خواهد آمد.
  از ديگر رواياتي‌ كه‌ در آنها مصداق‌ اول‌ ظلم‌ ـ البته‌ در معنايي‌ وسيع‌تر كه‌ شامل‌ هرگونه‌ بدعت‌ و باطل‌ نيز مي‌شود ـ اراده‌ شده‌ است‌، روايتي‌ است‌ كه‌ از امام‌ باقر(ع‌) در تفسير اين‌ آية‌ شريفه‌ وارده‌ شده‌ است‌:
 الذين‌ إن‌ مكنّاهم‌ في‌الارض‌ أقاموا الصلوة‌ و اتوا الزكوة‌ و أمروا بالمعروف‌ و نهوا عن‌ المنكر و لله عاقبة‌الامور. 10
 همان‌ كسي‌ كه‌ چون‌ در زمين‌ به‌ آنان‌ توانايي‌ دهيم‌، نماز برپا مي‌دارند و زكات‌ مي‌دهند و به‌ كارهاي‌ پسنديده‌ وا مي‌دارند و از كارهاي‌ ناپسند باز مي‌دارند، فرجام‌ همة‌ كارها از آن‌ خداست‌.
  آن‌ حضرت‌ در تفسير آية‌ ياد شده‌ مي‌فرمايد:
 فهذه‌ لا´ل‌ محمد صلّي‌ الله عليهم‌ إلي‌ آخر الائمة‌ و المهديّ و أصحابه‌ يملّكهم‌ الله مشارق‌ الارض‌ و مغاربها و يظهر  ] به‌ [ الدين‌ و يميت‌ الله به‌ و بأصحابه‌ البدع‌ و الباطل‌ كما أمات‌ السّفهاء الحقّ حتّي‌ لايري‌ أين‌ الظلم‌ و يأمرون‌ بالمعروف‌ و ينهون‌ عن‌ المنكر. 11
 اين‌ آيه‌ دربارة‌ خاندان‌ محمد ـ كه‌ درود خداوند بر آنها باد ـ تا آخرين‌ امام‌  ] نازل‌ شده‌ [  است‌. خداوند مشرق‌ها و مغرب‌هاي‌ زمين‌ را در اختيار مهدي‌ و ياران‌ او قرار مي‌دهد و دين‌ را به‌ دست‌ او آشكار مي‌سازد. خداوند به‌ وسيله‌ مهدي‌ و يارانش‌ همة‌  ] مظاهر [  بدعت‌ و باطل‌ را مي‌ميراند، همچنانكه‌  ] پيش‌ از آن‌ [ نابخردان‌ حق‌ را ميرانده‌ بودند. به‌ گونه‌اي‌ كه‌ ظلم‌ در هيچ‌ جا ديده‌ نمي‌شود. و امر به‌ معروف‌ و نهي‌ از منكر مي‌كنند.

 2-1. عدالت‌ در رابطة‌ انسان‌ با خود
  در پاره‌اي‌ ديگر از رواياتي‌ كه‌ به‌ ظلم‌ستيزي‌ امام‌ مهدي‌(ع‌) پرداخته‌اند، دومين‌ چهرة‌ ظلم‌؛ يعني‌ ظلم‌ انسان‌ به‌ خود، با همه‌ مظاهر آن‌، مورد توجه‌ قرار گرفته‌ و بر اين‌ موضوع‌ تأكيد شده‌ است‌ كه‌ آن‌ حضرت‌ با هدف‌ گسترش‌ عدالت‌ در جهان‌ با هرگونه‌ فساد و تباهي‌ و گناه‌ و نافرماني‌ خدا، مبارزه‌ و زمين‌ را از هرگونه‌ پليدي‌ پاك‌ مي‌كند:
 يفرّج‌ الله بالمهدي‌ عن‌ الامّة‌ يملاء قلوب‌ العباد عبادة‌ يسعهم‌ عدله‌. به‌ يمحق‌ الله الكذب‌ و يذهب‌ الزمان‌ الكلب‌ و به‌ يخرج‌ ذلّ الرقّ من‌ أعناقكم‌. 12
 خداوند به‌ وسيلة‌ مهدي‌ براي‌ امت‌ گشايش‌ حاصل‌ مي‌كند. او دل‌هاي‌ بندگان‌ را با عبادت‌ پر مي‌كند و عدالتش‌ را بر آنها دامن‌گستر مي‌سازد. خداوند به‌ وسيلة‌ او دروغ‌ و دروغگويي‌ را ريشه‌كن‌ مي‌كند و خوي‌ درندگي‌ و ستيزه‌جويي‌ را از بين‌ مي‌برد و طوق‌ ذلت‌ و بردگي‌ را از گردن‌ شما برمي‌دارد.

  در روايت‌ ديگري‌ از امام‌ علي‌(ع‌) تصريح‌ شده‌ كه‌ در زمان‌ ظهور امام‌ مهدي‌(ع‌) عدالت‌ بر جهان‌ درون‌ انسان‌ها نيز حاكم‌ مي‌شود و همه‌ به‌ صلاح‌ و رستگاري‌ روي‌ مي‌آورند:
 ... يملاء الارض‌ عدلاً و قسطاً و نوراً و برهاناً، يدين‌ له‌ عرض‌ البلاد و طولها، لايبقي‌ كافر إلاّ امن‌، ولا طالح‌ إلاّ صلح‌ و تصطلح‌ في‌ ملكه‌ السباع‌. 13
 ... او زمين‌ را از عدل‌ و قسط‌ و نور و برهان‌ پر مي‌كند، طول‌ و عرض‌ جهان‌ برابر او تسليم‌ مي‌شود. هيچ‌ كافري‌ نمي‌ماند مگر اينكه‌ ايمان‌ مي‌آورد و هيچ‌ نابكاري‌ نمي‌ماند مگر اينكه‌ به‌ صلاح‌ و پرهيزگاري‌ مي‌گرايد. در دولت‌ او درندگان‌ نيز از در سازش‌ با يكديگر درمي‌آيند.

 3-1. عدالت‌ در رابطة‌ انسان‌ با ديگران‌
  برخي‌ ديگر از روايات‌ به‌ سومين‌ مصداق‌ ظلم‌؛ يعني‌ ستم‌ و تجاوز به‌ ديگران‌ توجه‌ كرده‌ و از ميان‌ برداشتن‌ همة‌ روابط‌ ظالمانة‌ موجود در جوامع‌ انساني‌ را به‌ عنوان‌ يكي‌ ديگر از مظاهر عدل‌ مهدوي‌ برشمرده‌اند. از جمله‌ در روايتي‌ كه‌ از امام‌ رضا(ع‌) نقل‌ شده‌ در توصيف‌ «قائم‌ اهل‌بيت‌» چنين‌ آمده‌ است‌:
 يطهّر الله به‌ الارض‌ من‌ كلّ جور، و يقدّسها من‌ كلّ ظلم‌... فإذا خرج‌ أشرقت‌ الارض‌ بنور ربّها و وضع‌ ميزان‌ العدل‌ بين‌ الناس‌ فلا يظلم‌ أحد أحداً. 14
 خداوند به‌ وسيلة‌ قائم‌، جهان‌ را از هرگونه‌ ناروايي‌ پاكيزه‌ و از هرگونه‌ ستم‌ پيراسته‌ مي‌سازد... آنگاه‌ كه‌ او قيام‌ كند زمين‌ به‌ نور پروردگارش‌ روشن‌ مي‌شود؛ ميزان‌ عدل‌ را در ميان‌ مردم‌ برپا مي‌سازد و هيچكس‌ به‌ ديگري‌ ستم‌ روا نخواهد داشت‌.

 2. گسترة‌ عدالت‌ موعود
  گسترة‌ عدالت‌ موعود را با دو نگاه‌ مي‌توان‌ مورد بررسي‌ و تجزيه‌ و تحليل‌ قرار داد: نخست‌ با يك‌ نگاه‌ كلان‌؛ در اين‌ نگاه‌ آنچه‌ مورد توجه‌ قرار مي‌گيرد فراگيري‌ عدالت‌ آن‌ حضرت‌ و گسترش‌ آن‌ در جاي‌ جاي‌ كرة‌ خاك‌ است‌. دوم‌، با يك‌ نگاه‌ جزيي‌ و موردي‌؛ در اين‌ نگاه‌ علاوه‌ بر جهان‌ شمولي‌ و توسعه‌ عام‌ و فراگير عدالت‌ موعود، حاكميت‌ عدالت‌ بر شئون‌ مختلف‌ حيات‌ انسان‌ نيز مورد توجه‌ قرار مي‌گيرد. به‌ بيان‌ ديگر در نگاه‌ دوم‌، حاكميت‌ عدالت‌ مهدوي‌ بر هر يك‌ از روابط‌ فرهنگي‌، سياسي‌، اقتصادي‌ و حقوقي‌ جوامع‌ انساني‌ به‌ تفكيك‌ مطالعه‌ و بررسي‌ مي‌شود.
  در اينجا تلاش‌ خواهيم‌ كرد گسترة‌ عدالت‌ موعود را با توجه‌ به‌ دو نگاه‌ ياد شده‌، از منظر روايات‌ مورد بررسي‌ قرار دهيم‌.

 1-2. جهان‌شمولي‌
  از بررسي‌ رواياتي‌ كه‌ در زمينة‌ ويژگي‌هاي‌ عصر حكومت‌ جهاني‌ امام‌ مهدي‌(ع‌) وارد شده‌اند، چنين‌ برمي‌آيد كه‌ در آن‌ عصر، جهان‌ با همه‌ وسعتش‌ در دايرة‌ حاكميت‌ عدل‌ مهدوي‌ قرار گرفته‌ و هيچ‌ كجاي‌ جهان‌ از حوزة‌ نفوذ عدالت‌ موعود خارج‌ نمي‌ماند.
  از مهم‌ترين‌ روايت‌هايي‌ كه‌ با توجه‌ به‌ آنها مي‌توان‌ به‌ جهان‌شمولي‌ عدالت‌ مهدي‌ پي‌ برد، روايت‌هاي‌ متواتري‌ است‌ كه‌ از شيعه‌ و اهل‌ سنت‌ نقل‌ شده‌ و در آنها تصريح‌ شده‌ است‌ كه‌ امام‌ مهدي‌(ع‌) جهان‌ را پس‌ از آنكه‌ از ظلم‌ و ستم‌ پر شده‌ از عدل‌ و داد آكنده‌ مي‌سازد.
  پيش‌ از اين‌ به‌ چند مورد از اين‌ روايات‌ اشاره‌ كرديم‌ و از اين‌ رو از تكرار آنها خودداري‌ مي‌كنيم‌.
  پاره‌اي‌ ديگر از روايات‌ كه‌ مي‌توان‌ جهان‌شمولي‌ عدالت‌ مهدوي‌ را از آنها استفاده‌ كرد، رواياتي‌ است‌ كه‌ در آنها تصريح‌ شده‌ با ظهور امام‌ مهدي‌(ع‌) همة‌ زمين‌ ـ و نه‌ فقط‌ قسمتي‌ از آن‌ ـ زنده‌ مي‌شود و حيات‌ دوباره‌ مي‌يابد. اين‌ روايات‌ خود كنايه‌ از اين‌ است‌ كه‌ با گسترش‌ عدالت‌ آن‌ حضرت‌، جهان‌ خسته‌ از ظلم‌ و ستم‌ ـ كه‌ رفته‌ رفته‌ به‌ پيكري‌ بي‌جان‌ تبديل‌ شده‌ ـ حيات‌ دوباره‌ پيدا مي‌كند و نشاط‌ و سرزندگي‌ خود را باز مي‌يابد.
  بخشي‌ از اين‌ روايات‌، رواياتي‌ است‌ كه‌ در تفسير آية‌ شريفه‌ زير وارد شده‌ است‌:
 إعلموا أنّ الله يحيي‌ الارض‌ بعد موتها قد بيّنا لكم‌ الا´يات‌ لعلّكم‌ تعقلون‌. 15
 بدانيد كه‌ خدا زمين‌ را پس‌ از مرگش‌ زنده‌ مي‌گرداند. به‌ راستي‌ آيات‌ ] خود [  را براي‌ شما روشن‌ گردانيده‌ايم‌، باشد كه‌ بينديشيد.
  در يك‌ نمونه‌ از اين‌ روايات‌ كه‌ از امام‌ باقر(ع‌) نقل‌ شده‌ چنين‌ مي‌خوانيم‌:
 يحييها الله عزّوجلّ بالقائم‌ عليه‌السلام‌ بعد موتها. 16
 خداوند، صاحب‌ عزت‌ و جلال‌، به‌ دست‌ قائم‌ ـ كه‌ بر او درود باد ـ زمين‌ را پس‌ از مردنش‌ زنده‌ مي‌سازد.
  از ابن‌عباس‌ نيز در تفسير آية‌ مذكور چنين‌ نقل‌ شده‌ است‌:
 يعني‌ يصلح‌ «الارض‌» بقائم‌ ال‌ محمد من‌ «بعدموتها» يعني‌ من‌ بعد جور أهل‌ مملكتها «قدبينّا لكم‌ الا´يات‌» بقائم‌ ال‌ محمد «لعلّكم‌ تعقلون‌». 17
 ] خداوند [  به‌ وسيلة‌ قام‌ آل‌محمد «زمين‌ را پس‌ از مردنش‌»؛ يعني‌ پس‌ از ستم‌ ساكنان‌ آن‌، آباد و سرزنده‌ مي‌سازد. «به‌ راستي‌ آيات‌ را» به‌ وسيلة‌ قائم‌ آل‌محمد «براي‌ شما روشن‌ گردانيده‌ايم‌ باشد كه‌ بينديشيد». 

                        
نکته چهارم در حقوق متقابل حکومت و مردم اين است که از حکومتها مي خواهد به شيوه جباران و شاهان و متکبرانه و جبارانه بر مردم حکومت ننمايند و از مردم نخواهند که تملق آنها را بگويند و آنها را مدح و ستايش کنند. پيامبر (ص) به ما آموخته به چهره مداحان خاک بپاشيد. اساسا ويژگي امام علي (ع) «سئول» بودن يعني بسيار پرسشگر بودن است بهمين دليل مردم را نيز پرسشگر مي خواست. از نگاه علي (ع) بدترين صفتي که در رهبران يافت مي شود اين است که مردم بپندارند آنها علاقمند و دوستدار مدح وستايش شنيدن هستند. اگر حکومتي گوش شنوا براي شنيدن انتقادات نداشته باشد حکومت علوي نيست اگر چه نام علي را ببرد يکي از ملاکهاي حکومتهاي عادل و عدالت حکومتگر اين است که آيا گوشش براي شنيدن انتقاد باز است يا اينکه زبان منتقد را مي برد و او را سرکوب مي کند؟
نکته پنجم نقد و رد استقبال شاهانه توسط مردم از رهبران و بزرگان حکومت است. حضرت علي (ع) وقتي مردم دوان دوان پشت سر او دويدند و آنرا نوعي بزرگداشت اميران خود دانستند حضرت علي (ع) به آنها فرمود: اين چه کاري است که شما مي کنيد سوگند به خدا اين رفتار به نفع حاکمان شما نيست بلکه باعث ذلت شما در دنيا و شقاوتتان در آخرت خواهد شد.
علي (ع) اسوه و الگوي ما در عدالت است او به مالک اشتر مي فرمايد روشني بخش چشم حاکمان، عدالت است.
امام علي (ع) وفاي به عهد را يکي از شاخصهاي ايمان شمرده است. مبادا به کسي قولي بدهي و به آن عمل نکني. لازمه وفاي به عهد صداقت و راستگويي است کسيکه عهد شکني مي کند مسلمان نيست. هر حکومتي که به مردم وعده بدهد و عهد ببندد ولي وفاي به وعده و عهد خود نکند نمي تواند و نبايد نام علي را يدک بکشد.
از نظر امام علي (ع) حکومته بايد عيب پوش مردم باشد نه اينکه عيبهاي مردم را در بوق کند و اسرار آنها را فاش سازد .

                                                                      نقل از هفته نامه گرگان